Umberto Eco & Ludwig Wittgenstein: over ladders & slakken

‘Ik heb nooit aan de waarheid van de tekens getwijfeld, Adson,’ zei William, ‘zij zijn het enige waarover de mens beschikt om zijn weg in de wereld te vinden. Wat ik niet had begrepen was het verband tussen de tekens.’

(…)

‘Maar door een verkeerde orde te bedenken, hebt u toch iets gevonden…’

‘Je hebt iets heel moois gezegd, Adson, ik dank je. De orde die onze geest bedenkt, is als een net, of een ladder, die men construeert om ergens te komen. Maar daarna moet men de ladder wegwerpen omdat men ontdekt dat ze, hoewel ze goede diensten had bewezen, van zin verstoken was.’

Umberto Eco, De naam van de roos, p. 512.

Een citaat dat al jaren deel uitmaakt van mijn verzameling. Het laatste deel een overduidelijke parafrase van het einde van Wittgensteins Tractatus logico-philosophicus: ‘[6.54] Meine Sätze erläutern dadurch, dass sie der, welcher mich versteht, am Ende als unsinnig erkennt, wenn er durch sie – auf ihnen – über sie hinausgestiegen ist. (Er muss sozusagen die Leiter wegwerfen, nachdem er auf ihr hinaufgestiegen ist.) [7] Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen.’

De (filosofische) uitspraken die on-zinnig zijn maar wel helpen om tot een bepaald inzicht te komen. On-zinnig, in zoverre dat het geen proposities zijn over feitelijke standen van zaken in de wereld. Mooie gedachte van Wittgenstein, maar op zichzelf onzinnig.

Zin / betekenis ligt niet primair in correspondentie met de wereld ‘daar buiten’. Een flink deel van de betekenis ligt in de orde zelf die verzonnen wordt, in de relaties tussen de tekens die door ons geschapen wordt, in de schoonheid van die orde. Het gaat om het samenspel tussen waarneming en ordeningen die we denken te vinden en bewust maken op grond van die waarneming. Zo bouwen we een wereld. We moeten de ladder dus vooral niet weggooien na gebruik, veel meer dan de ladder hebben we niet. Zonder ladders storten we naar beneden.

De slak gooit haar huisje niet weg als het heeft laten zien waartoe het dient, maar draagt het met zich mee en koestert het, en het maakt onlosmakelijk deel van haar uit, het helpt haar te overleven. Om terug te komen op De naam van de roos: zouden we het boek (de ordening) moeten weggooien nadat we het gelezen hebben en ervan genoten hebben? Waarom? Het is fijn om het van tijd tot tijd in de boekenkast te zien staan, ons te herinneren hoe heerlijk het was om het te lezen, hoe mooi het was, het misschien te herlezen… En dat geldt ook voor de Tractatus.

Bewustzijn & vrijheid

Enkele losse, niet systematische gedachten over bewustzijn (en vrijheid), in een poging me er een beeld van te vormen

Filosofen hebben het al duizenden jaren moeilijk met de samenhang tussen lichaam en geest. Vooral sinds Descartes, die de twee radicaal van elkaar onderscheidde. Tsja, als je twee zaken radicaal van elkaar scheidt is het niet gek dat het moeilijk wordt om te zien hoe ze samenhangen. Zo werkt het denken nu eenmaal: wat nuttig is om het ene op te lichten uit de duisternis, werpt elders weer schaduwen. Descartes kon door zijn radicale onderscheid het begrip ‘vrijheid’ veilig stellen voor het bewustzijn, terwijl al het lichamelijke bij hem onderworpen werd aan oorzaak en gevolg – dieren waren volgens hem niet meer dan machines; mensen hadden daarbij een vrij bewustzijn dat aan de touwtjes van de machine trok. Maar moeten we wel zo nodig dat vrijheidsbegrip op deze manier redden? Hoe sparen we de kool (lichaam en geest zijn één) en de geit (de mens is geen machine, maar is vrij)?

Ik zie bewustzijn als de manier waarop een dier of mens in het nu in relatie staat tot de buitenwereld: de actuele staat/activiteit van de hersenen via de zintuigen in samenspel met de wereld (en dan kan ‘de wereld’ natuurlijk ook weer je eigen lichaam zijn). Bij ‘zelfbewustzijn’ zit er een ‘lus’ in bewustzijn: het is geen eenvoudige rechtoe rechtaan interactie tussen binnen- en buitenwereld, maar in de rijkdom van de vele processen die tegelijk plaatsvinden is een deel van de binnenwereld betrokken op andere delen van die binnenwereld: waarneming van de eigen activiteit. 

Het Nederlandse woord voor bewustzijn is mooi, omdat ook ‘zijn’ er deel van uitmaakt: dat geeft voor mij de verbondenheid aan met het lichamelijke zijn. Hoe complexer de diersoort, hoe complexer / rijker het bewustzijn. Bewustzijn is daarmee een gradueel begrip – ook bij mensen: soms ben je je bewuster dan op andere momenten; bewustzijn is complex – deels gericht op het een, deels op iets anders; ik ben me van meerdere zaken tegelijk min of meer bewust.

Dat bewustzijn  zo ‘onstoffelijk’ lijkt, zo anders dan andere ‘dingen’, komt doordat het ook geen ding is, maar de dynamische, veranderlijke staat van een ding (waarbij het ‘ding’ je lichaam is). Je bent een ding en bent bewust: bewustzijn is die veranderlijke staat, het samenspel van binnen en buiten. Geheugen, en dat je je op één duidelijke plek in het nu bevindt zorgt voor continuïteit. Er moeten dingen constant blijven, wil het bewustzijn een ‘ik’ kunnen vormen – heftige kermisattrracties verstoren je bewustzijn.

Vrijheid in een soort radicale, ‘goddelijke’ zin bestaat niet volgens mij. Handelingen zijn de uitkomst van de complexe interactie tussen binnen- en buitenwereld. Wel: hoe complexer onze binnenwereld, hoe meer handelingsmogelijkheden zich voordoen in iedere situatie. Vrijheid is doen wat ‘in ons opkomt’: de uitkomst van het proces in de hersenen. En: vrijheid is dat je in de buitenwereld de ruimte hebt om te doen wat er ‘in je opkomt’.

Conceptueel is er vast van alles mis met de bovenstaande overwegingen. Ik weet van alle gedetailleerde filosofische discussies waarin met scherpslijpende argumenten ieder beeld vernietigd kan worden. Dat interesseert me niet voor nu: eerst maar eens een beeld maken. Een gevoelsmatig, mooi, samenhangend, constructief beeld van hoe ik het ervaar. Vanuit dit beeld kan ik verder denken.