De nieuwe kleren van de keizer

Afgelopen weekend was ik voor het eerst in jaren in het Stedelijk Museum van Amsterdam. Ik kwam er altijd graag en kwam er regelmatig. Jarenlang was het wegens verbouwing en renovatie gesloten. Nu tijdelijk open. Fijn om weer in het vertrouwde gebouw te zijn. Goed om de Karel Appel bar weer te zien, leuk om de aan het trappenhuis opgehangen oude affiches te zien (goede herinneringen aan tentoonstellingen van langgeleden) en de trap op te lopen – vol verwachting, want daar boven was altijd een boel moois te zien, herinnerde mijn hele wezen zich terwijl ik die treden beklom. En zelfs als de tijdelijke opstelling tegenviel, dan waren er altijd nog de schitterende modernen uit de vaste collectie waar je altijd naar terug kon keren en van kon genieten.

Wat een desillusie. Wat een slappe hap. In de eerste zaal was zowaar iets te zien – groot, retorisch werk van Barbara Kruger. Enorme teksten die vloer en wanden bedekten. Hard zwart-wit. Grappig en fotogeniek, maar het doet je verder niets. Verder interessant werk van Rineke Dijkstra, en een mooi, vreemd spiralerend werk van Job Koeleman (zie ill.). Verder een hoop lege zalen, die ‘bewust’ leeg gehouden waren.

Dat was het wel zo’n beetje. Of, ja, als je van grafische vormgeving houdt, dan is de expositie van de ‘best verzorgde boeken’ natuurlijk de moeite waard. Maar daar hield het toch echt mee op. Er schijnen ergens streepjes van Daniel Buren te hebben gestaan en er was een dampige kubus van plexiglas waar een kletsverhaal bij hoort – en nog zo wat ongein. Maar als er één bestaansreden is voor de conceptuele kunst, dan is dat vooral dat het de tegenstanders van elitaire hobbies een argument in handen geeft om flink te bezuinigen. Conceptuele kunst hoeft namelijk helemaal niet uitgevoerd te worden, en het behoeft ook geen vierkante meters in een duur gebouw: het gaat immers alleen om een (meestal heel klein) ideetje dat als het beschreven is in een boek of foldertje eigenlijk al uitputtend behandeld is – als je het ‘concepje’ doorhebt dan is er verder niets meer te beleven. Het is in ieder geval geen beeldende kunst.

Niets om je te ontroeren, niets dat je raakt; alleen maar geklets. Lees de nieuwe-kleren-van-de-keizertaal op de site er maar op na: http://www.stedelijk.nl/nu-in-stedelijk/tentoonstellingen/taking-place

R. Mutt!

Muziek

Afgelopen vrijdag heb ik een gitaar gekocht.

Twintig jaar geleden volgde ik ooit al eens een cursus ‘algemene muziekleer’, omdat ik beter wilde begrijpen wat muziek was en noten wilde leren lezen. Ik begreep er toen helemaal niets van: theorie zonder praktijk bleek voor mij betekenisloos.

Nu probeer ik het andersom: ik volg de instructies in het boekje zonder erbij na te denken. Ik zet mijn vinger waar hij moet staan en sla een snaar aan – dit gaat nog met een hoop kramp en scheve noten gepaard, maar er gebeurt wel iets. Muziek is het nog lang niet wat ik maak, maar de klank van de individuele noten is mooi. En ik leer met welke noot op de notenbalk mijn vinger op de fret en de snaar van de gitaar correspondeert. Meer is het voorlopig niet, ritme en zo komt later wel, maar dát is dus leren noten lezen. En niet, wat ik toen ooit wilde, de noten lezen alsof het gewoon een set tekens was; een soort uitbreiding van taal in woorden.

Muziek is écht iets anders dan taal. En toch verwant eraan? Het is in ieder geval heerlijk. Juist voor iemand die altijd maar talig bezig is als ik. Het niet in woorden kunnen begrijpen is fijn; dwingt me om op een andere manier – gevoelsmatiger, intuïtiever te ervaren.

Mijn conclusie is maar weer eens dat ervaring voor mij voorafgaat of in ieder geval noodzakelijk samengaat met betekenis(systemen). In de wereld zijn, dingen meemaken, zintuiglijk ervaren is het eerste; dan pas ontstaat de mogelijkheid tot systematisering en formalisering. Je kunt muziek pas noteren als je de taal al kent. Je kunt pas noten leren lezen als je ze ervaren hebt.

Klinkt als een open deur, maar voor mij is het toch een ontdekking.

PS Als computers en robots ooit ‘werkelijk’ taal willen kunnen leren, dan moeten ze volgens mij als ervarend, zintuiglijk en willend wezen in de wereld staan. Misschien is dus toch dat wat we bewustzijn noemen noodzakelijk.

Verwondering en vervreemding

There is poetry as soon as we realize that we possess nothing. (John Cage)

Een prachtige, complexe, rijke uitspraak.

Allereerst begrijp ik hem zo dat poëzie (kunst) alleen kan ontstaan los van commerciële overwegingen – op het moment dat ik gericht ga schrijven voor een bepaalde doelgroep, met het bespelen van die groep in mijn achterhoofd, en met het doel om omzet te draaien, dan ben ik niet meer bezig met kunst, maar met pleasen en verleiden. Dan maak ik een product; ik sluit aan bij verwachtingen en wil behagen. Kunst ligt dichter bij het doorbreken van verwachtingen en in ieder geval niet bewust of gericht erop aansluiten.

Maar Cages uitspraak gaat veel dieper. Als ik werkelijk tot me door laat dringen wat het betekent om geen bezit te hebben, merk ik dat ik tot de kern kom van wat het is om mens te zijn – een bewustzijn, in een lichaam, omringd door de wereld. Een onbegrijpelijk bewustzijn. Een onbegrijpelijk lichaam. Een onbegrijpelijke wereld.

Het is niet alleen de kern, maar het is ook een ‘voor de afgrond staan’. In de afgrond kijken kan leiden tot vervreemding, of tot poëzie. Poëzie / kunst is de manier om met de afgrond, de verwondering om te gaan.