Retoriek & populisme

Evelien Tonkens schrijft vandaag in haar column in de Volkskrant dat heel anders gereageerd wordt op ‘extreme daden’ van autochtonen dan op dezelfde daden van allochtonen. De eersten zouden vooral als individu beoordeeld worden, terwijl allochtonen als leden van een andere cultuur of religie worden bekeken: http://opinie.volkskrant.nl/artikel/show/id/8346/Een_uniek_individu%2C_hoe_gestoord_ook . Ze heeft een punt, maar weet het niet te onderbouwen. Ze klaagt over de retoriek van Wilders, maar hanteert volgens mij gelijksoortige tactieken. Hieronder de reactie die ik aan haar blog toevoegde:

Het is niet vreemd dat een individu van ‘binnen de dominante groep’ die iets vreselijks uithaalt voornamelijk wordt geanalyseerd op zijn of haar unieke persoonlijkheidskenmerken. Dat daarbij niet direct de hele omgeving onder de loep wordt genomen is ook begrijpelijk: we denken die te kennen als leden van dezelfde groep. Reflectie op de algemene normen en waarden die misschien tot het gedrag hebben geleid vindt echter wel degelijk plaats. Lees bijvoorbeeld het artikel van Paul ter Heyne (de Volkskrant, 15 april):
http://opinie.volkskrant.nl/artikel/show/id/8301/%E2%80%98Alphen%E2%80%99_komt_voort_uit_individualisme

Het is ook niet vreemd dat een individu van ‘buiten de dominante groep’ in bredere en algemenere begrippen bekeken wordt: hij of zij is minder bekend aan ons; niet alleen onbekend als individu, maar ook als lid van een bepaalde cultuur met de eigenaardigheden die daarbij horen. Analyse van de unieke persoonlijkheid vindt wel degelijk plaats: Tonkens haalt zelf Alasam (van de moord in Baflo) aan. Ze stelt dat hij ‘onplaatsbaar’ is, maar dat is hij natuurlijk niet: het stempel ‘uitgeprocedeerde asielzoeker’ is een zéér herkenbaar stempel. En toch krijgt zijn persoonlijkheid veel aandacht in de berichtgeving. Dat populisten als Wilders incidenten die in hun straatje passen uitbuiten en met alle retorische middelen die ze hebben verdraaien tot ze volledig in dat straatje passen is ook niet vreemd. Tonkens maakt hier gebruik van dezelfde retorische tactieken: aspecten van wat bij de ene reeks incidenten gebeurt onderbelichten en bij andere gevallen andere aspecten overbelichten en zo een beeld creëren dat in een bepaald straatje past.

De cultuur van wreedheid en de Amerikaanse droom: het verhaal van een verhaal

 NRC Handelsblad verwees naar een artikel van de Amerikaanse hoogleraar Henry Giroux.

Giroux stelt dat Amerika ‘steeds meer in de ban van een cultuur van wreedheid’ komt. Giroux stelt dat recente gewelddadigheden, zoals de schietpartij van Jared Lee Loughner in Arizona, niet gereduceerd mogen worden tot toevallige daden van toevallig gewelddadige individuen. Ze moeten worden gekoppeld aan een dieper liggende sociale realiteit. Het zijn uitingen van een algemeen toegenomen wreedheid en gewelddadigheid. Een ander symptoom van die toegenomen wreedheid is dat ‘many groups, which are considered marginal because they are poor, unemployed, people of colour, elderly or young, have not just been excluded from “the American dream,” but have become utterly redundant and disposable, waste products of a society that no longer considers them of any value.’
Sociale zekerheid wordt verder afgebroken, Obama’s ziekteverzekeringswet roept grote protesten op, daklozen worden buiten de wet geplaatst, gevangenissen worden steeds gewelddadiger… In de media worden economische vluchtelingen gecriminaliseerd, moslims afgeschilderd als jihadisten… En bovenal: als het niet goed met je gaat dan is dat vooral volledig je eigen schuld – dan ben je lui, dom of slecht.
Daarnaast is geweld alomtegenwoordig in games, films en op internet – waarbij de grens tussen feit, fictie en sensatie steeds mistiger wordt. Deze cultuur van wreedheid breekt sociale verbanden af, beschadigt individuen en vernietigt mededogen en collectief handelen. Aldus Giroux.

Volgens mij is deze cultuur van wreedheid terug te voeren op het failliet van het verhaal van de Amerikaanse droom. Lang werkte dat verhaal echt – tot op zekere hoogte, maar voor tal van immigranten wás Amerika het beloofde land en lang was het cultureel op veel manieren een voorbeeld. De Droom werkte als ideaal en als bindende factor. Zowel links als rechts was het op een dieper liggend niveau eens met die droom; geloofde er in. De droom was gedeelde grond.
De maatschappelijke realiteit in de Verenigde Staten is echter steeds minder ruimte gaan bieden aan de mogelijkheid om die droom te verwezenlijken. Multinationals en mediaconcerns hebben macht vergaard ten koste van het indvidu. Tal van nieuwe groepen immigranten worden buitengesloten. Religieus fanatisme heeft de scope verder vernauwd. Gezond wantrouwen tegen een te grote overheid heeft plaatsgemaakt voor haat tegen alles wat naar overheid riekt. De juridische claimcultuur verlamt in plaats van te beschermen. De democratie heeft plaatsgemaakt voor een mediacircus waarin geld misschien niet alles, maar wel veel te veel bepaalt.
Als ik naar de USA kijk zie ik een land dat zijn bindend verhaal aan het verliezen is. Het verhaal van de Amerikaanse droom is veranderd in holle retoriek. De bindende mythe is aan zijn uiterste houdbaarheidsdatum voorbij. Je ziet het niet alleen, maar je voelt het ook. Ik denk dat een land dat niet langer een inspirerend, verbindend verhaal heeft waar een grote meerderheid van de bevolking werkelijk in gelooft, ernstig gevaar loopt om ineen te storten.
De wreedheid die Giroux constateert komt volgens mij omdat men zich in Amerika in de ‘ontkenningsfase’ bevindt: men houdt nog aan de oude woorden vast, bij gebrek aan een nieuw verhaal, maar de woorden hebben hun betekenis verloren. Gevolg is dat men de holle woorden met andere middelen kracht moet geven: met geweld en agressie. Want waar het verhaal verdwijnt, het impliciete sociale contract dat daardoor vorm kreeg, wordt men teruggeworpen op het geweld van allen tegen allen. Steeds meer geweld is nodig om de façade in stand te houden en om de perceptie in een mal te persen waardoor het lijkt of die oude droom nog steeds waarheidswaarde heeft.
Amerika loopt met veel zaken een aantal jaren voor op Nederland en de rest van Europa. Vroeger was dat leuk: we hadden van alles om naar uit te kijken. Maar sinds een jaar of vijftien (?) is dat veranderd. Laten we hopen dat de verhalen die ons hier binden sterk genoeg blijken – alle agressie van onze eigen volksmenners ten spijt.