Herschrijven – de gelaagde aard van het creatieve proces

 

Ik ben momenteel bezig met het herschrijven van een manuscript – een uit de hand gelopen sprookje. Het duurt bij mij altijd erg lang voor ik duidelijk heb waar het boek dat ik schrijf in de kern over gaat. Ik werk graag intuïtief, verlies me in mooie, beeldende scènes, in sferen, associaties en fantasieën. Ik laat me graag meeslepen van de ene scène naar de andere, en laat me meevoeren door het nogal autonoom aandoende karakter van mijn personages. Dat is een hele tijd leuk, maar op zeker moment loopt die weg dood.

En dan moet er gedacht worden. Nagedacht over de kern van het verhaal. Ik moet afstand nemen: de hoofdstukken die ik tot dan toe heb in oneliners samenvatten en vervolgens proberen de logica te vinden in die oneliners. Iedere schrijver heeft zo zijn blinde vlekken, voor mij zijn dat de globale structuur en de algemene thematiek. Terwijl die voor een hecht verhaal toch tamelijk belangrijk zijn.

Maar geheel vooraf plannen is ook niet de bedoeling: want ik wil graag op ontdekkingsreis zijn, ik ben juist nieuwsgierig naar de wegen van mijn onbewuste, ik wil graag het wilde denken een plek bieden, want dan kan ik van en over mezelf leren. Ik kies geen thema, maar thema’s kristalliseren langzaam uit.

Zodoende is het schrijfproces een gelaagd proces: meerdere malen moet ik me afvragen wat de kern is van het verhaal; daar de logica op afstemmen en dan weer zo vrij en intuïtief mogelijk verder schrijven. En later weer opnieuw afstand nemen.

Thema’s duiken op en thema’s sterven weg; verhaallijnen ontstaan en groeien, maar moeten soms ook weer worden weggesnoeid. Divergentie en convergentie: een organisch, maar soms tamelijk frustrerend proces: het werk van weken – prachtige scènes, vol dierbare personages – moet regelmatig weggekieperd worden. Wel leer ik steeds beter om dat soort niet-definitieve lijnen in ruwe vorm te laten staan tot duidelijk is of ze wel of niet de eindstreep zullen halen. Vroeger herschreef ik ook nog eens alles eindeloos, iedere alinea bijvijlend tot perfectie – wat het weer veel moeilijker maakte om zo’n darling uiteindelijk toch weg te elimineren.

Eindelijk ben ik erachter dat het thema van mijn nieuwe boek niet de angst voor de dood is, maar angst in veel bredere zin – en dat dat thema het best tot zijn recht komt als ik het álles laat doordrenken: de magie, de machtsmechanismen, de geschetste samenleving, de personages, de natuur… overal moet de angst in doorsijpelen. Dan wordt het goed.

Heerlijk, deze angst!

Collage

Wat gebeurt er als ik een collage maak? Ik plaats heel uiteenlopende beeldelementen in een kader bijeen. Verband wordt gesuggereerd, of nee, het ontstaat. Tijdens het maken blijkt steeds weer dat niet alles zich bijeen laat plaatsen. Beeldelementen hebben hun eigen poëtica. Intuïtief, maar ook op explicieter gronden als vorm, kleur, compositie en sfeer, probeer ik elementen samen te voegen. Ruimte voor het onverwachte laten is daarbij van belang – of misschien nog meer het opmerken van onverwachte betekeniseffecten die plaatsvinden tijdens het schuiven met de elementen.

De wegen die onze ogen zoeken door een complex beeld zijn anders dan hoe we meestal door een tekst dwalen. De tekst dwingt ons lineair, van links naar rechts, van boven naar beneden. Door een beeld zijn vele wegen mogelijk. Toch blijken er steeds weer dominante verhalen te ontstaan als we naar een beeld kijken: we worden aangetrokken door ogen, gezichten, lichamen, lichaamsvormen, duiken dan dieper het beeld in, stuiten op het volgende, gaan langzaam naar details toe, naar achtergronden, waaieren uit, maar steeds keert onze blik terug naar de dominante elementen.

Maar wat is de uiteindelijke betekenis? Ik heb geen flauw idee. Ik hoop dat er schoonheid ontstaat, een verhaal, een gevoel, visuele rijkdom.

Intuïtie en expressie

 

Een intuïtie is het vermoeden dat ergens - op het kruispunt van twee denkwegen die we nog niet uitgelopen hebben, op nog onbekend terrein - iets is dat de moeite waard is. We voelen aan dat er iets is, maar kunnen het nog niet verwoorden of uitbeelden, want juist in de expressie zal de intuïtie die we hadden een concrete vorm krijgen. Pas als we er zijn weten we wat we vermoedden - en dan kan het weleens heel anders zijn dan we vermoedden. Er is niets bovennatuurlijks aan: er zijn signalen die het vermoeden triggeren - sommige onbewust, andere nemen we bewust waar, sommige komen uit onze herinnering en verlangens voort, andere komen uit de waarneming.

Misschien is het te vergelijken met hoe onze voorouders nieuw land ontdekten: aan de einder zagen ze vogels vliegen en ze zagen wolken in bijzondere vormen, soms kwam er een tak aandrijven van over zee, of de geur van onbekende wouden kwam aanwaaien… Al die tekens voedden het vermoeden dat er iets was, daar voorbij de horizon. Nieuw land, terra incognita.

In dit blog wil ik vermoedens, intuïties verkennen omtrent creativiteit, kunst en betekenisgeving. Soms door associaties en gedachten te noteren, soms door de expressie (gedicht, beeld, verhaaltje) zelf te tonen.