Muziek

Afgelopen vrijdag heb ik een gitaar gekocht.

Twintig jaar geleden volgde ik ooit al eens een cursus ‘algemene muziekleer’, omdat ik beter wilde begrijpen wat muziek was en noten wilde leren lezen. Ik begreep er toen helemaal niets van: theorie zonder praktijk bleek voor mij betekenisloos.

Nu probeer ik het andersom: ik volg de instructies in het boekje zonder erbij na te denken. Ik zet mijn vinger waar hij moet staan en sla een snaar aan – dit gaat nog met een hoop kramp en scheve noten gepaard, maar er gebeurt wel iets. Muziek is het nog lang niet wat ik maak, maar de klank van de individuele noten is mooi. En ik leer met welke noot op de notenbalk mijn vinger op de fret en de snaar van de gitaar correspondeert. Meer is het voorlopig niet, ritme en zo komt later wel, maar dát is dus leren noten lezen. En niet, wat ik toen ooit wilde, de noten lezen alsof het gewoon een set tekens was; een soort uitbreiding van taal in woorden.

Muziek is écht iets anders dan taal. En toch verwant eraan? Het is in ieder geval heerlijk. Juist voor iemand die altijd maar talig bezig is als ik. Het niet in woorden kunnen begrijpen is fijn; dwingt me om op een andere manier – gevoelsmatiger, intuïtiever te ervaren.

Mijn conclusie is maar weer eens dat ervaring voor mij voorafgaat of in ieder geval noodzakelijk samengaat met betekenis(systemen). In de wereld zijn, dingen meemaken, zintuiglijk ervaren is het eerste; dan pas ontstaat de mogelijkheid tot systematisering en formalisering. Je kunt muziek pas noteren als je de taal al kent. Je kunt pas noten leren lezen als je ze ervaren hebt.

Klinkt als een open deur, maar voor mij is het toch een ontdekking.

PS Als computers en robots ooit ‘werkelijk’ taal willen kunnen leren, dan moeten ze volgens mij als ervarend, zintuiglijk en willend wezen in de wereld staan. Misschien is dus toch dat wat we bewustzijn noemen noodzakelijk.

Vrije associatie – II

Freud stelt dat de eerste associatie die we hebben altijd een goede is: het is niet voor niets dat jíj op dít moment hierbij nu juist díe associatie hebt. Dat wil wat zeggen, dat heeft betekenis. En die gedachte vind ik meer dan honderd jaar na dato nog altijd briljant. De hele libido-theorie en de psychoanalytische methode kan nog zo gedateerd zijn en onvolledig, en de methodiek te star en onbewezen, het inzicht dat het unieke, individuele karakter van onze associaties (en droombeelden) iets zegt over onze persoonlijkheid blijft staan: het is niet meer dan het serieus nemen van onze hersenen.

Dromen kunnen heel goed veroorzaakt worden door een willekeurig vurende hersenstam, maar dat doet geen enkele afbreuk aan de betekenis van de symbolische elementen van de droom: die unieke dromer heeft díé droombeelden – beelden die uit haar of zijn onbewuste voortkomen en als zodanig afspiegelingen zijn van wat er op dat moment in die geest leeft.

Hoe je de tekens vervolgens moet interpreteren is een tweede vraag; daarin ben ik volstrekt niet freudiaans. Daarin ga ik liever uit van de hermeneutiek:  zie wat ik eerder schreef over het begrijpen van kunstwerken.

De kern is dat als we besluiten bepaalde soorten fenomenen als betekenisvol te gaan opvatten, dat we dan een nieuw gebied aan potentiële verhalen, kennis en inzichten aanboren.

Vrije associatie – I

Na lang bladeren door allerlei kunstboeken (Google-afbeeldingen bestond toen nog niet) koos ik bovenstaand schilderij van Sandro Chia  uit voor het omslag van mijn eerste boek, de verhalenbundel De genietmachine (SUN, 1999). Nu, meer dan tien jaar later, ben ik nog steeds tevreden met dat beeld in combinatie met mijn verhalen. Een gewichtloos rondzwevende man in een donkere grot waarin spiegelend water staat; in de verte een nauwe uitgang naar het heldere daglicht; de man omgeven door een warme gele gloed. Het duurde wel lang voor ik een beeld vond dat ‘klopte’, maar het was in zekere zin wel de eerste associatie.

Zojuist kom ik erachter dat de grot echt bestaat! Op Capri, het eilandje voor de kust bij Napels.

En er blijkt een ‘zusterschilderij’ te bestaan! (Sandro Chia, In acqua strana e cupa se brilla un punto bianco se salta una pupa al volo suo mi affianco, 1979, Stedelijk Museum).

Als ik toen had geweten dat de grot echt bestond had ik de afbeelding niet gebruikt: juist als droombeeld past het schilderij perfect bij de sfeer van het boek.

Dit bericht dat over vrije associatie en de betekenis daarvan had moeten gaan loopt uit de hand door te grote vrije associatie: de veelheid die dankzij het internet tot onze beschikking komt, zorgt ervoor dat we al snel gaan dwalen. En verdwalen.

Vorm en inhoud

Als je woorden naast elkaar zet, gebeurt er iets. Een activiteit die verwant is aan het maken van collages. Omdat woorden zo vaak worden gebruikt en omdat ze vaak in de bekende cadans van zinnen voorkomen, klinkt veel al snel bekend en zie je niet hoeveel vrijheid er in die bijeenplaatsing zit. Inhoud – betekenis – ontstaat in de vorm en door de vorm.